N

Najważniejsze wynalazki w dziejach ludzkości. 5 ważnych, lecz pomijanych w większości rankingów odkryć

najwazniejsze wynalazki - zdjecie glowne

Temat na dziś: najważniejsze wynalazki w dziejach ludzkości. Co wymieniłbyś, gdyby nauczyciel zapytał Cię o to przy tablicy? Pewnie samochód, elektryczność, telewizję, internet może jeszcze penicylinę albo inne odkrycie ważne z perspektywy współczesnej medycyny. Wątpię jednak, aby wśród twoich odpowiedzi pojawił się któryś z niżej opisanych wynalazków – wszystko przez to, że o nich mówi się zdecydowanie rzadziej. Nie oznacza to jednak, że są mniej ważne – wprost przeciwnie – bez nich także nie byłoby cywilizacji, jaką znamy.

Gdyby ludzie od jaskiniowej epoki robili tylko to, co wyglądało na możliwe, do dzisiaj siedzieliby w jaskiniach.

Stanisław Lem, “Fiasko”

Uprawa selektywna – wynaleziona około 10 500 lat p.n.e.

Współczesna kukurydza ma niewiele wspólnego z jej dziką, naturalną odmianą. Podobnie jest w przypadku pszenicy, marchwi, cebuli i setek innych uprawianych przez człowieka roślin. Ich nasiona i owoce są duże i dorodne, bo w pewnym momencie człowiek wpadł na pomysł, aby rozmnażać jedynie te rośliny, które dają największe plony. Tym sposobem nieświadomie wynalazł coś, co dziś nazywamy uprawą selektywną – polega ona na krzyżowaniu o określonych cechach. Mogą to być większe ziarna, lepszy smak czy mniejsza ilość pestek. Tym sposobem z każdym rokiem uzyskujemy lepsze i smaczniejsze zbiory.

Dlaczego jest to tak ważny wynalazek? Bo bez niego uprawa roślin nie byłaby zbyt efektywna. Pojedyncze ziarenko współczesnego zboża jest pożywniejsze od całego kłosa złoża prehistorycznego. Uprawa selektywna pomogła nam więc przezwyciężyć głód. Trudno nie zaliczyć jej do najważniejszych wynalazków i odkryć w historii ludzkości.

* Więcej o uprawie selektywnej opowie Ci Kasia Gandor. Jeśli jeszcze nie znasz serii filmów o GMO, koniecznie to nadrób.

Piec garncarski – wynaleziony około 30 tys. lat p.n.e.

Co ten wynalazek robi w tym zestawieniu? Czy ceramika faktycznie odegrała przełomową rolę w historii ludzkości?

A czy potrafisz sobie wyobrazić świat, w którym ludzie nie potrafią gotować, a ich jedynym sposobem na obróbkę żywności jest smażenie mięsa nad żywym ogniem? Jeśli nie, właśnie odpowiedziałeś sobie na to pytanie.

Najważniejsze wynalazki - piec
Nie wszystkie przełomowe wynalazki muszą być spektakularne. Piec garncarski z pewnością taki nie jest, a zmienił wiele.

Ceramika nie powstałaby, gdyby nasi przodkowie nie wpadli na pomysł na zbudowanie pieca garncarskiego. To z kolei nie byłoby możliwe, gdyby ktoś przypadkiem nie włożył gliny do ogniska – tym sposobem powstały pierwsze cegły.

Do wypalania ceramiki potrzebna jest jednak znacznie wyższa temperatura, niż ta, jaką można uzyskać w rozpalonym ognisku. Ludzie wpadli więc na pomysł, aby z cegieł (które się nie palą) zbudować piec. Tym sposobem udało im się osiągnąć znacznie wyższą temperaturę, dzięki temu mogli tworzyć wypalaną ceramikę i kamionkę, ale nie tylko. Temperatura uzyskana w piecu pozwala również na wytop szkła oraz miedzi. Pierwsza taka sytuacja pewnie zdarzyła się zupełnie przypadkiem, gdy w piecu stopił się piasek lub kamień zawierający rudę miedzi. Gdy ludzie zorientowali się, że są w stanie topić metale, zaczęli ulepszać swoje piece, tak aby można było w nich osiągnąć jeszcze wyższą temperaturę. Tym sposobem powstał piec hutniczy, w którym można było topić żelazo.

Gdyby nie piec garncarski wciąż tkwilibyśmy więc w epoce kamienia. Zdecydowanie warto zatem docenić ten wynalazek. 

Mydło – wynalezione około 2800 lat p.n.e.

Mydło było znane już starożytnym cywilizacjom. Ludzie wiedzieli, że łatwiej jest dzięki niemu utrzymać ciało w czystości, ale nie byli świadomi dlaczego tak się dzieje.

A czy ty wiesz dlaczego do kąpieli i prania nie wystarczy sama woda?

Jeśli nie spróbuj umyć samą wodą zatłuszczony garnek. Efekty takiego zmywania będą raczej marne. Wszystko przez to, że woda i tłuszcze się odpychają. Brud gromadzący się na ciele człowieka to także przede wszystkim tłuszcze. Aby go usunąć, potrzebujemy więc substancji, która zwiąże się z tłuszczem –  taką substancją jest mydło.

Myjąc ręce mydłem, pozbywamy się nie tylko brudu, ale także bakterii i wirusów znajdujących się na skórze. Niestety ludzkość nie odkryła tego wraz z wynalezieniem mydła. Dopiero w 1847 roku Ignaz Semmelweis porównał śmiertelność na dwóch oddziałach położniczych w szpitalu, gdzie pracował. Okazało się, że na jednym z nich 30% kobiet umierało w wyniku infekcji poporodowych, podczas gdy na drugim wskaźnik ten wynosił raptem 5%. Semmelweis dokładnie przyjrzał się więc pracy na każdym z tych oddziałów –  okazało się, że tylko na jednym akuszerki myły ręce przed rozpoczęciem pracy. Semmelweis wprowadził więc obowiązek mycia rąk w całym szpitalu, za co … został z niego zwolniony. Nikt nie wierzył bowiem w jego teorię. Finalnie Semmelweis skończył w szpitalu dla obłąkanych. Dopiero 20 lat po jego śmierci przyznano, że jego teoria jest słuszna.

Doceń zatem to, że żyjesz w świecie, w którym istnieje mydło i #myjręce.

Najważniejsze wynalazki - mydło
Doktor Tulp widoczny na obrazie Rembrandta na pewno nie umył rąk przed operacją, bo nie wiedział, że tak trzeba, choć był najwybitniejszym chirurgiem w Amsterdamie. Na szczęście pacjent na stole już nie żyje.
Najważniejsze wynalazki - mydło
Ignaza Semmelweisa można było ostatnio oglądać w logotypie wyszukiwarki Google

Perspektywa – ponownie wynaleziona we Florencji w 1425 r. (jej zasady zapewne były znane już w starożytności)

Perspektywa pozwala nam przenosić trójwymiarowe widoki na dwuwymiarową płaszczyznę. Dla sztuki jest to więc bardzo ważny wynalazek. Co (oprócz bardziej realistycznych obrazów) zyskała jednak na tym cała ludzkość?

Okazuje się, że całkiem sporo.

Po pierwsze – zauważ, że nie tylko artyści zyskali na sprecyzowaniu zasad perspektywy linearnej.

Tak wygląda projekt pompy wodnej z czasów sprzed wynalezienia perspektywy.

Najważniejsze wynalazki - perspektywa

Tak prezentuje się projekt innej pompy wykonany przez inżyniera, który przyswoił zasady perspektywy linearnej.

Widać różnicę, prawda? Aby przekonać się, czy urządzenie przedstawione na pierwszym rysunku działa, trzeba było wykonać jego trójwymiarowy model. W drugim wypadku nie jest to już konieczne, bo trójwymiarową rzeczywistość udało się przenieść na papier. Dzięki perspektywie wynalazcy mogli więc konstruować coraz bardziej złożone maszyny, nie marnując czasu i pieniędzy na tworzenie ich modeli. Łatwiejsze stało się też dzielenie się pomysłami.

Na tym nie koniec. Okazuje się, że także urządzenia takie jak teleskop i mikroskop nie powstałyby, gdyby wczesnorenesansowi artyści nie odkryli zasad perspektywy linearnej.

Spójrz na rycinę poniżej. Przedstawia ona XVI– wieczny przyrząd, ułatwiający wykreślenie perspektywy linearnej. Okular pozwala otrzymać oko rysownika w tym samym miejscu, a siatka ułatwia dokładne przeniesienie na płaszczyznę obrazu wszystkich szczegółów.

Najważniejsze wynalazki - perspektywa

Zdjęcie poniżej przedstawia dokładnie ten sam przyrząd –  można go przetestować w warszawskim Centrum Nauki Kopernik.

Najważniejsze wynalazki - perspektywa

Dodaj do tego stopniowo rozszerzającą się tubę oraz dwie soczewki powiększające (wypukłą i wklęsłą) masz teleskop! Co prawda wciąż nieco prymitywny, ale już tyle wystarczyło Galileuszowi do tego, aby dokładniej zbadać ziemski Księżyc i zaobserwować cztery księżyce Jowisza. Galileuszowi udało się także zbudować mikroskop – wystarczyło umieścić w tubie dwie wypukłe soczewki. Nie doszłoby jednak do tego, gdyby włoscy, renesansowi artyści – których dokonania Galileusz na pewno znał – nie zgłębili wcześniej praw optyki.

Logika –  wynaleziona około 350 r. p.n.e.

Logika w wydaniu jej twórcy, czyli Arystotelesa może wydawać się niepotrzebnym filozofowaniem. Po co niby tworzyć sylogizmy takie jak:

Każde M jest P,

Każde S jest M,

a zatem każde S jest P.

Przecież to oczywiste!

Logika wydaje się być potwornie nudna i bezużyteczna, póki nie poznamy jej praktycznego zastosowania –  są nim współczesne komputery. Nie bylibyśmy w stanie stworzyć maszyn rozumujących logicznie jak my, gdybyśmy wcześniej nie poznali zasad logiki.

Powinniśmy być zatem wdzięczni Arystotelesowi, że pochylił się nad tak pozornie nieistotnym problemem. Także matematyczny rachunek zdań wydaje się być w tym świetle znacznie ciekawszym materiałem do opanowania.


Najważniejsze wynalazki - jak wynaleźć wszystko

Więcej o logice, perspektywie i wielu innych kluczowych dla naszej cywilizacji wynalazkach przeczytasz w książce „Jak wynaleźć wszystko. Cała wiedza ludzkości w jednej książce”. Była ona bezpośrednią inspiracją do tego tekstu. Polecam ją zwłaszcza uczniom liceów, techników i wyższych klas podstawówki, ponieważ pełno w niej użytecznej wiedzy i ciekawostek, którymi możecie zabłysnąć przed nauczycielami. Do tego książkę czyta się niezwykle szybko, bo autor stroni od specjalistycznego żargonu i kieruje swoją książkę właśnie do młodych, żądnych wiedzy ludzi. Jeśli szukasz więc produktywnego sposobu na spędzenie czasu w domu, ta książka na pewno będzie dobrym pomysłem.

PS Jeśli masz już maturę za sobą, także możesz sięgnąć po tę książkę. Na pewno Cię nie zanudzi!

PPS Za książkę bardzo dziękuję księgarni Inverso.


  • Zdjęcie tytułowe: Ernest Boar Wellcome, Leeuwenhoek i mikroskop, domena publiczna.
  • Zdjęcia pomp wodnych pochodzą z artykułu pt “Brunelleschi’s mirror, Alberti’s window, and Galileo’s ‘perspective tube'” autorstwa Samuela Edgertona. Osobom zainteresowanym zagadnieniem polecam książkę “The Mirror, the Window, and the Telescope: How Renaissance Linear Perspective Changed Our Vision of the Universe” tego samego autora.
  • Wszystkie pozostałe zdjęcia wykorzystane w artykule są w domenie publicznej albo pochodzą z mojego prywatnego archiwum.
  • Grafiki wykorzystane w akapicie o perspektywie to ilustracje z dwóch traktatów o perspektywie. Autorem pierwszego jest Albrecht Durer, drugiego – James Malton.

CategoriesKsiążki